مجموعه آثار باستانی هفت تپه در دشت رسوبی جنوب غربی ایران در سرزمین خوزستان در منطقه طرح نیشکر هفت تپه، حدود ده کیلومتری جنوب شرقی آثار باستانی شوش، قرار گرفته و گستره آن از چهارده تپه بزرگ تشکیل شده است. نخستین واحد ساختمانی کشف شده در حفاری «هفت تپه»، آرامگاه «تپتی آهار» پادشاه عیلامی بود که در یک مجموعه ساختمانی به درازای 70 و پهنای 30 متر مشتمل بر آرامگاه شخصی «تپتی آهار»، یک آرامگاه دسته جمعی و بنایی دیگر قرار داشت. دکتر «عزت الله نگهبان»، حفار هفت تپه، این مجموعه را به نام «ساختمان معبد آرامگاه» خوانده است.
این مجموعه دارای بخش های مختلف از قبیل سالن ها، راهروها و حیاط مرکزی وسیعی است که در آن دو کتیبه سنگی بزرگ کشف شده است. در گوشه شمال شرقی این مجموعه، آرامگاه «تپتی آهار» به درازای حدود 10 و پهنای 75/3 متر با طاقی هلالی است که از کف تا تیزی طاق 75/3 متر بلندی دارد. اگر بقایای معماری «هفت تپه» همان گونه که مدارک نشان می دهد، به سده چهاردهم پیش از میلاد تعلق داشته باشد، طاق «آرامگاه تپتی آهار» در نوع خود، کهن ترین است. کیفیت والا و پیشرفته این طاق نشان می دهد که تکنیک طاق زنی در عهد «عیلام» پیشینه ای بسیار طولانی داشته است.
سکویی بزرگ به ابعاد 40 در 290 در 810 سانتیمتر که تکیه به دیوارهای غربی و شمالی دارد، بیشتر کف آرامگاه را پوشانده است. این سکو از درازا به سه بخش تقسیم شده است. در بخش شمالی هفت جسد، بخش میانی خالی و در بخش جنوبی دو یا سه اسکلت قرار داشته است. به نظر می رسد جسد «تپتی آهار» و ملکه و فرد دیگری در این بخش دفن شده است. در آرامگاه دیگری که در جوار غربی آرامگاه «تپتی آهار» قرار دارد تعداد 23 اسکلت به ترتیب در کنار یکدیگر دفن شده بود.
در حفریات «هفت تپه» آثار هنری زیاد، سلاح های مفرغی و مهرهای استوانه ای به دست آمده است. از مهم ترین کشفیات «هفت تپه»، سه کتیبه بزرگ سنگی است که با خط میخی کنده شده اند و اطلاعات مهمی راجع به «تپتی آهار» پادشاه عیلام در اختیار می گذارند. دیگر مجموعه بسیار ارزنده ای از لوحه های گِلین با متن میخی عیلامی است که متجاوز از چند هزار قطعه می باشد که تعداد ناچیزی از آنها تاکنون ترجمه گردیده است.
تپه مارلیک در منطقه رحمت آباد رودبار زیتون در استان گیلان واقع شده است. این تپه بقایای یکی از گورستان های سلطنتی گذشته ایران، حدود اواخر هزاره دوم و اوایل هزاره اول پیش از میلاد را درون خود جای داده است. این تپه در سال های 1340 و 1341 شمسی به وسیله هیأت حفاری مشترک اداره کل باستان شناسی و دانشگاه تهران حفاری شده است.
تپه مارلیک، یک تپه طبیعی سنگی است که بر سطح فوقانی آن به ابعاد 135 متر درازا و 80 متر پهنا، تعداد 53 آرامگاه در اندازه های گوناگون (5/1 متر در 1 متر) تا (5 متر در 7 متر) از سنگ و مَلاط گِل ساخته شده و در یک لایه باستانی قرار گرفته است. درون این گورها، ظروف سفالین، سلاح های مفرغی، ظروف بدل چینی و شیشه ای، جام های زرین و سیمین و مفرغی که با نقوش برجسته زیبایی تزیین شده بودند، با نظم و ترتیب ویژه ای به همراه مردگان دفن شده بود. تزیینات و نقش ها مشتمل بر صحنه های خیالی و موجودات افسانه ای همانند گاو بالدار، شیر دال، سیمرغ، اسفنکس، اسب شاخدار، جانوران و پرندگانی همچون عقاب، گراز، بز کوهی و رب النوع های افسانه ای است.
شمار زیادی مجسمه های سفالین و مفرغی انسان و جانوران گوناگون که از نظر هنر مجسمه سازی و تکنیک فلزکاری بسیار ارزنده و با اهمیت می باشند از این آرامگاه ها به دست آمده است. مجسمه های سفالین انسان و جانوران در اندازه های کوچک و بزرگ (بزرگترین آنها 5/37 سانتیمتر بلندی دارد) به صورت مجوف ساخته شده که برای نگهداری مایعات به کار می رفته است. مجسمه های مفرغی از مجسمه های سفالین کوچکتر می باشند و انسان و جانوران مختلفی همانند گاو، بز کوهی، گوزن، قوچ، اسب، پلنگ، گراز و سگ را نشان می دهد که برخی از آنها به شکل طبیعی و برخی دیگر به صورت مشبک و استلیزه ساخته شده اند.
مجموعه جواهرات به دست آمده در این حفاری بسیار زیاد و شامل آثاری از جنس زر، سیم، مفرغ و سنگ های قیمتی و نیمه قیمتی است. این مجموعه شامل شمار زیادی گردنبند های مختلف، گوشواره ها، آویزها، دستبندها، تاج و نیم تاج های زرین، مدال ها، دگمه های تزیینی زرین و سیمین و عقیق و سنگ لاجورد، انگشترهای تزیینی و سنجاق های گوناگون می باشد.
با کشف مجموعه بزرگی از سلاح های گوناگون، صنعت گسترده و پیشرفته مفرغ در این محل کاملاً آشکار شد. این اقوام برای ساختن سلاح های مختلف و سنگین اهمیت زیادی قائل بودند، آنان سلاح های مختلف را با نظم و ترتیب ویژه ای در زیر بدن و اطراف جسد قرار می دادند. مجموعه سلاح های به دست آمده از این تپه شامل شمشیرهای بلند، خنجرها، قمه های کوچک و بزرگ، سرنیزه ها در اندازه های مختلف، پیکان های متفاوت، سرگرزها، سپرهای سنگین، کلاه خودهای مفرغی، تیردان های بزرگ، کمربند و دستبندهای دفاعی می باشد.
دفن مردگان با ترتیب ویژه ای در برخی از آرامگاه های «مارلیک» به خوبی دیده می شود. در یکی از گورها که به نظر می رسد به یکی از سرداران مهم این اقوام تعلق داشته است، جسد بر روی شمشیرها و سرنیزه های سنگین بسیار که با ترتیب خاصی چیده شده بود، جای گرفته بود. در کنار این گور، گور کوچکی بود که در آن، یک ردیف دندان اسب، دهانه مفرغی و حلقه های مفرغی مربوط به زین و برگ اسب قرار داشت. این امر نشان می دهد که حداقل بزرگان و سرداران این اقوام، اسب و استفاده از آن را به نیکی می شناخته اند.
در حفاری «مارلیک»، هیچ گونه آثار نوشتاری و خط به جز دو عدد مهر استوانه ای شکسته که بر روی هر یک چند حرف دیده می شد، به دست نیامده است. به نظر می رسد که اقوام ساکن در «مارلیک» گروهی از آریانهای نخستین بوده اند که بعد ها در مدارک تاریخی از آنها به نام «اَمردها» و یا مردها نام برده شده است. این اقوام به نظر می رسد در نیمه دوم هزاره دوم پیش از میلاد به بلندی های شمالی البرز در حوزه جنوبی دریای خزر وارد شده و در کوهپایه های این پهنه مستقر گردیده اند. این اقوام حکومت مقتدر و پیشرفته ای را از نظر هنر و صنایع تشکیل داده و از تپه «مارلیک» به عنوان محل دفن سلاطین خود، از سده چهاردهم الی سده دهم پیش از میلاد استفاده کرده اند.
با توجه به آثار و اشیاء کشف شده در این تپه، هنرمندان و صنعتگران «مارلیک» به تجربیات و اطلاعات صنعتی و هنری موجود در دنیای باستان به گونه ای کامل آگاهی و آشنایی داشته و با استعداد و خلاقیت ذاتی خود مکتب هنری ارزنده ای را در این ناحیه از ایران زمین به وجود آورده اند. این مکتب هنری و صنعتی پیشرفته برای مدتها در این منطقه و نواحی مجاور آن باقی مانده و در آثار باستانی اقوامی مانند «آشورها»، «اورارتوها»، «کیمری ها» و «سکاها» دیده می شود. شیوه هنری این سبک و نفوذ آن بر هنر و صنایع دوران های ماد و هخامنشیان نیز در نهایت مشهود است.
این تپه در شمال شرقی دریاچه ارومیه و در سی و دو کیلومتری جنوب غربی شهر تبریز در استان آذربایجان شرقی واقع شده است. در «یانیک تپه» سه دوره اصلی آثار باستانی مشاهده می شود که کهن ترین آنها به دوره فلز هزاره سوم و آخرین و جدیدترین آنها به هزاره دوم پیش از میلاد تعلق دارد.
از حجم بقایای معماری، می توان تصور کرد که اجتماعی بیش از هزار نفر در این مکان زندگی می کرده اند. دیوار سنگی قطور دور محوطه نشان می دهد که این اجتماع فقط به عنوان یک روستا نبوده و حالت یک مکان دفاعی نیز داشته است. در تمامی طبقات هفتگانه «یانیک تپه» به استثنای آخرین و جدیدترین طبقه، ساختمان ها به شکل مدوّر و گرد ساخته شده و دیوارها از خشت بالا برده شده است. سفال این تپه عموماً با دست ساخته شده و دارای سطح خاکستری تیره و یا سیاه رنگ است. این سفال ها با نقوش کنده که بیشتر اشکال هندسی و به ندرت نقش پرندگان استلیزه شده در آنها دیده می شود، تزیین شده اند. سفال «یانیک تپه» با سفال منطقه شرقی «آناتولی» در اوایل دوران مفرغ، قابل مقایسه است.
این تپه در سه کیلومتری شهر دامغان در استان سمنان قرار دارد. آثار معماری تپه حصار در طبقه سوم به شکل کاملاً محسوسی توسعه یافته و بقایای ساختمان بزرگی در این طبقه مشاهده گردیده است. این ساختمان بر اثر آتش سوزی منهدم شده و ساکنان آن فقط توانسته اند جان خود را نجات دهند زیرا بیشتر مایملک ایشان در جای خود سوخته است. درباره تاریخ دوران «حصار سوم» نظریات مختلفی وجود دارد، از جمله پروفسور «پیگوت» اظهار می دارد که با توجه به آثار به دست آمده در این منطقه، قدمت طبقه سوم حصار نمی تواند قدیمی تر از دو هزار سال پیش از میلاد باشد. سفال «حصار سوم»، تحولی در یک دوره را معرفی می کند و سفال خاکستری تیره که با نقش های داغ دار تزیین شده، از سفال های مشخصه این دوره است.
آثار و ادوات گوناگون گِلین مشتمل بر انواع ظروف ساده و یا به شکل جانوران، سردوک های پشم ریسی، گوی های فلاخن و قالب هایی برای ریختن مس مذاب از جمله آثار و ادوات گِلینی است که از این لایه به دست آمده است. مجسمه های کوچک جانورانی مانند : قوچ ها، بزهای کوهی، گاو و مرغابی از دیگر آثار به دست آمده می باشند. افزون بر این، شماری از مجسمه های انسان های ساخته شده از گِل، سنگ، مس و طلا نیز در این حفاری کشف گردیده است.
مهرهای مسطح به دست آمده در این لایه از جنس گِل، مس و سنگ ساخته شده اند. نقش این مهرها با نقوش مهرهای استوانه ای کشف شده در دره «سند» قابل مقایسه می باشد. آثار و ادوات فلزی به دست آمده از طبقه سوم «حصار» شامل دیگ های بزرگ، خنجرها، چاقوها، سرنیزه ها، سرگرزها، پیکان ها، تبرها، کلنگ ها، تیشه ها، سنجاق ها، سوزن ها، میخ ها، دستبندها، گوشواره ها، انگشترها و آیینه ها می باشند که بیشتر از جنس سرب، مس، برنز، سیم و زر ساخته شده اند.
روی هم رفته، آثار باستانی به دست آمده از «تپه حصار»، هم از نظر کیفیت و هم از نظر کمیت دارای ارزش بسیار زیادی است و به خوبی وضعیت بسیار مطلوب و مرفه ساکنان این تپه را در آن زمان نشان می دهد. بیشتر اشیاء نفیس و ارزنده از داخل گورها به دست آمده است.
این تپه در جنوب غربی روستای «گیان» و در شش کیلومتری جنوب غربی شهرستان نهاوند در دره «خاوه» از استان همدان قرار دارد. آثاری مربوط به هزاره دوم پیش از میلاد در حفاری تپه گیان و در طبقات دوم و اول آن به دست آمده است. در طبقه دوم، ظروف سفالین با پایه های دگمه ای شکل که بیانگر نوع رایج این سفال ها می باشد، کشف گردیده است. در طبقه اول این تپه باستانی، سفال خاکستری رنگ با نقوش تزیینی در دو نوع «کنده» و «فشرده» یافت شده است.
از جمله رسوم مردمان آن منطقه این بوده است که به همراه شخص مرده، اشیاء مختلف از قبیل سلاح و اشیاء تزیینی به ویژه ظروف سفالین دفن می کرده اند. تنوع این آثار در طبقات بالاتر بیشتر از طبقات زیرین است. در حفاری این تپه، مجسمه های گلی جانوران و انسان نیز به دست آمده است. هر دو نوع مهرهای مسطح و استوانه ای در این مکان مشاهده شده و مستندات نشان می دهد که سلاح های مفرغی و اشیاء تزیینی مفرغی نیز رواج داشته است.