تمدن زیویه

این تپه بر راه سنندج به سقز و در چهل و دو کیلومتری  شهر سقز در استان کردستان واقع شده است. آثار این تپه ابتدا در حفاری های غیر مجاز در 1328 شمسی آشکار شد. سپس اداره باستان شناسی در آن چند گمانه زد و پس از آن هیأت آمریکایی به سرپرستی دکتر «دایسون» حفاری انجام داد. در سال 1357 شمسی هیأت ایرانی به سرپرستی آقای «نصرت الله معتمدی» حفاری این تپه را آغاز کرد. در این حفاری که چند فصل ادامه داشت، بخش گسترده ای از معماری این دوره همراه با بسیاری اشیاء دیگر کشف گردید.

این پهنه در سده هفتم پیش از میلاد در قلمرو حکومت مانناها بوده است که با مادها علیه «آشورها» همدست گردیده بودند. «مانناها» حدود 660 – 659 پیش از میلاد از «سکاها» شکست خوردند و کشورشان به دست آنها افتاد. از آن پس «سکاها» توانستند با استفاده از استقرار در قلمرو «مانناها»، بر «مادها» فائق گردند و چندین بار به سوی آسیای مقدم نیز تاختند. گنجینه زیویه نشان می دهد که گذشته از این مدارک تاریخی و کشفیات باستان شناسی دلایل دیگری نیز وجود دارد که از حضور این سوارکاران جنگنده در این بخش از ایران، حکایت می کند.

بنا بر گفته «هرودوت»، در اواخر سده ششم و یا اوایل سده پنجم پیش از میلاد «سکاهای تیگرا خودا» و یا «سکاهای تیز خود» جزو کشور «ماد» بوده اند. از سوی دیگر به نظر قطعی می رسد که «گنجینه زیویه» خزانه ای نیست که در محلی مخفی کرده باشند، بلکه گوری از یک شاه نیرومند «سکایی» است که بنا به رسوم و عادات «سکایی» به خاک سپرده شده است. 

این گور، اتاق کوچکی است که جسد شاه را روی تختی خوابانده اند. یکی از زنان و بسیاری از نزدیکان شاه و نمونه ای از آن چه که شاه در زندگی از آنها استفاده می کرد به انضمام جام ها و ظروف زرین با وی در گور قرار داده اند. در تابوت برنزی داخل آرامگاه اشیاء زرینی مانند سینه بند، غلاف خنجری که تیغه اش از بین رفته، زره، اشیایی از جنس استخوان که روی آنها کنده کاری شده و یا مرصع شده بود، یافت گردیده است. برخی از زیورهای کشف شده مانند سنجاق ها، سنجاق قفلی های زرین و سیمین و برنزی، کاربرد زنانه دارد. سلاح های زرین و سیمین نیز در بین این اشیاء بوده است که متعلق به پادشاه می باشد.  

ترکیب هنری این اشیاء از هنر «آشور» و «بابل» و اورارتو و هنر «مادها» و «سکاها» و «سیمری ها» شکل گرفته است. سهم هنرهای شرقی در ترکیب این هنر بسیار زیاد است. برای مثال می توان به شباهت بسیار زیاد نقوش تابوت برنزی «زیویه» با نقوش روی تخت عاج «آسارهادون» اشاره کرد. تنوع شکل و سبک اشیاء زیویه نشانه ای از این است که «سکاها» در سده هفتم پیش از میلاد، عنصر با نفوذی در آسیای مقدم بوده اند. باید توجه داشت همین تنوع، نمونه ای از هنری است که هخامنشیان در ایران مرسوم می کنند و پیش از ایشان «مادها» نیز آن را معمول داشتند. اشیاء «گنجینه زیویه» همچنین از نظر شناسایی هنر آسیای مقدم و هنرهای روسیه جنوبی بسیار قابل توجه می باشند، زیرا این هر دو هنر، در تشکیل هنر آینده ایران، یعنی هنر «ماد» و هنر «هخامنشی» سهم بزرگی دارند.